Şövkət xanımın Tofiq Quliyev və Emin Sabitoğlunun lirik bəstələrindəki pıçıltılı, zərif və intellektual ifa xəttinin Nəcat Əs-Sağirənin üslubu ilə səsləşdiyi, Fikrət Əmirov və Cahangir Cahangirovun simfonik əsərlərindəki dramatik gücün, polad döş rezonansının isə Vərdə Əl-Cəzairiyyənin atəşli tarab oxusu ilə tam qovuşduğu göstərilir.

Şövkət xanımın Tofiq Quliyev və Emin Sabitoğlunun lirik bəstələrindəki pıçıltılı, zərif və intellektual ifa xəttinin Nəcat Əs-Sağirənin üslubu ilə səsləşdiyi, Fikrət Əmirov və Cahangir Cahangirovun simfonik əsərlərindəki dramatik gücün, polad döş rezonansının isə Vərdə Əl-Cəzairiyyənin atəşli tarab oxusu ilə tam qovuşduğu göstərilir.



Birinci xətt: Nəcat Əs-Sağirə və həzin lirik intellektualizm

Şövkət Ələkbərovanın Tofiq Quliyev və Emin Sabitoğlunun bəstələrində nümayiş etdirdiyi zərif, otaq (kamera) musiqisinə yaxın, sakit təhkiyəli ifaçılıq xətti ərəb dünyasında ən parlaq əksini Nəcat Əs-Sağirənin sənətində tapır. Məhəmməd Əbdülvahab, Kamal Ət-Təvil və Bəligh Həmdinin lirik şah əsərlərinin ifaçısı olan Nəcat səhnədə bağırmayan, musiqini dinləyicinin qulağına fısıldayan bir səs estetikasına sahib idi.

Səs və ifa tərzi: Şövkət xanımın "Axşam mahnısı", "Dərələr", "Gedək üzü küləyə" kimi incilərindəki məxməri lirik soprano, Nəcat Əs-Sağirənin "Eyuzun Əl-Qalb" (Qəlbin gözləri) və "Əna Bəəşaq Əl-Bahr" (Mən dənizi sevirəm) ifalarındakı büllur saflıqla birə-bir eyniləşir. Hər iki ifaçı mikrofondan bir etiraf vasitəsi kimi istifadə edir; onların səsində forsirovka (zorlama) yoxdur, yalnız nəcib bir daxili fısıltı var.

Mətnə və sözə ehtiram: Şövkət Ələkbərova Füzuli, Nəsimi, Səməd Vurğun və Bəxtiyar Vahabzadənin poeziyasını hansı dəqiqlik və diksiya kamilliyi ilə ifa edirdisə, Nəcat Əs-Sağirə də Nizar Qəbbaninin mürəkkəb müasir ərəb şeirlərini eyni musiqili intonasiya ilə kütlələrə sevdirməyi bacarmışdı.



İkinci xətt: Vərdə Əl-Cəzairiyyə və böyük səhnə dramatizmi

Şövkət Ələkbərova yalnız həzin lirik ifaçı deyildi; o, Fikrət Əmirovun, Cahangir Cahangirovun və Süleyman Ələsgərovun irihəcmli simfonik və kantata-oratoriya əsərlərində möhtəşəm səs basqısı nümayiş etdirən xanəndə idi. Bu dramatik vokal gücü və böyük orkestrə hakim olma bacarığı baxımından onun ən güclü bədii tərəf-müqabili Vərdə Əl-Cəzairiyyədir.

Səs həcmi və orkestr hakimiyyəti: Şövkət Ələkbərovanın "Füzuli kantatası"ndakı kulminasiyaları və "Qatar" təsnifindəki zilləri xatırladan polad döş rezonansı, Vərdənin "Harramt Ahebbak" (Səni sevməyi yasaqladım) və "Batwanes Beek" (Səninlə təskinlik tapıram) əsərlərindəki geniş diapazonlu, atəşli tarab oxusu ilə səsləşir. Vərdənin orkestri arxasınca aparan səs təzyiqi və ritmik dinamikası Şövkət xanımın mürəkkəb bəstəkar simfonizminə liderlik etməsi ilə tam uzlaşır.

Emosional partlayış: Nəcat sükutun və təmkinin səsidirsə, Vərdə kədərin açıq fəryada və qürurlu bir hayqırtıya çevrilməsidir. Şövkət Ələkbərova da lirik mahnılardan sonra "Segah"ın zillərinə qalxanda məhz bu cür qarşısıalınmaz bir vokal atəş püskürürdü.

Məqam, muğam və intonasiya qohumluğu

Hər üç nəhəng sənətkarın ifaçılıq fəlsəfəsi Şərq lad təfəkkürünün təməl sütunlarına söykənir:

Lirik xətt (Şövkət – Nəcat): Şövkət Ələkbərovanın "Bayatı-Şiraz" və "Şüştər" təsniflərindəki fəlsəfi tənhalıq, Nəcat Əs-Sağirənin "Məqam Nahavand" və "Kurd" üzərində qurduğu həzin keçidlərlə doğmadır. Bu qütbdə mikrotonlar melodiyanın zərifliyini zədələməmək üçün çox incə, mikroskopik dalğalarla verilir.

Dramatik xətt (Şövkət – Vərdə): Şövkət xanımın "Segah" və "Çahargah" elementləri ilə bəstələnmiş irihəcmli mahnılardakı əzəməti, Vərdənin "Məqam Bayati", "Hijaz" və "Rast"ın yüksək pərdələrində nümayiş etdirdiyi cəsarətli vokal sıçrayışları ilə qohumdur. Burada artıq səs sadəcə oxumur, orkestrin simfonik dalğaları ilə vuruşur və qalib gəlir.

İki fərqli cərəyanın Şövkət Ələkbərova fenomenində birləşməsi

Səs xarakteristikası: Şövkət Ələkbərova ehtiyac duyulduqda Nəcat kimi havalı və pıçıltılı lirik soprano, kulminasiya məqamında isə Vərdə kimi geniş nəfəsli, döş rezonatoru güclü dramatik messosoprano qüdrətini ortaya qoyurdu.

Vokal texnikası: Şövkət xanım Nəcatın zərif tələffüz və lirik kantilena xüsusiyyətlərini muğamın kiçik xırdalıqları ilə birləşdirir, eyni zamanda Vərdənin geniş nəfəsə söykənən dinamik qırtlaq və döş vurğularını ifasına tətbiq edirdi.

Səhnə mədəniyyəti: Nəcat səhnədə səmimi, utancaq və kübar bir duruş sərgiləyir, Vərdə isə canlı enerjisi və parlaq jestləri ilə auditoriyanı ovsunlayırdı. Şövkət Ələkbərova bu iki qütbü Azərbaycan qadınının ləyaqətli, təmkinli vüqarı və səhnəyə mütləq hakimiyyəti altında birləşdirmişdi.

Yaradıcılıq tərəfdaşları: Nəcat və Vərdə Misir bəstəkarlıq məktəbinin dühaları (Əbdülvahab, Bəligh Həmdi) ilə çalışaraq ərəb musiqisinin iki fərqli qızıl dövrünü yaratdıqları kimi, Şövkət Ələkbərova da Azərbaycanın simfonik və estrada dahilərinin ən etibarlı ilham mənbəyi olmuşdur.




Şövkət Ələkbərova fenomeni Şərq qadın vokalının iki əsas təzahürünü - pıçıltılı zəriflik ilə təlatümlü dramatik gücü - özündə eyni təbiiliklə cəmləşdirə bilmiş nadir sənət abidəsidir. Ərəb musiqisində bir-birindən fərqli iki cərəyanı təmsil edən Nəcat Əs-Sağirənin lirik intellektualizmi ilə Vərdə Əl-Cəzairiyyənin atəşli, monumental tarab enerjisi Şövkət Ələkbərovanın təkrarolunmaz səsində qovuşaraq bütöv bir Şərq nəğməsinə çevrilmişdir.