Azərbaycanda təhsil sistemi hər il dövlət büdcəsindən milyardlarla manat vəsaitlə təmin edilsə də, cəmiyyətin haqlı narazılığı və məktəblərdəki problemlər bu vəsaitin effektivliyini ciddi şübhə altına alır. Elm və Təhsil Nazirliyi (ETN) və Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi (MÜTDA) prosesin birbaşa idarəediciləridir. Təhsilin kağız üzərindəki hesabatlardan çıxıb reallıqda inkişaf etməsi üçün bu qurumların fəaliyyətində sərt, müstəqil və hədəfli yoxlamaların aparılması həyati zərurətdir.
Tribuna.az xəbər verir ki, bu barədə təhsil eskeprti Vüqar Məmmədov bildirib. O qeyd edib ki, sistemin “boşluqlarını” aydınlaşdırmaq və şəffaflığı bərpa etmək üçün mütləq şəkildə araşdırılmalı olan mühüm istiqamətlər bunlardır:
“1. ​İnfrastruktur və təmir tenderlərinin maliyyə auditi: Hər il məktəb və bağçaların əsaslı təmiri üçün ayrılan milyonların müqabilində binaların qısa müddətdə qəzalı vəziyyətə düşməsi səbəbləri. Şişirdilmiş smetalar və podratçı şirkətlərlə idarəedicilər arasındakı ehtimal olunan gizli əlaqələr araşdırılmalıdır.
2. ​Dərslik siyasəti və nəşriyyat inhisarı: Tədris materiallarının məzmunundakı absurd səhvlərin mənbəyi, müəlliflərin seçimi mexanizmi və kütləvi tirajla çap prosesində müəyyən nəşriyyatların inhisarçı mövqeyi antimonopoliya yoxlamasından keçirilməlidir.
3. ​Yuxarı siniflərdə davamiyyət saxtakarlığı və “icazə” mexanizmi: Buraxılış sinif (X-XI) şagirdlərinin məktəbdən yayınaraq repetitorlara getməsi üçün rəhbərlik tərəfindən qeyri-rəsmi “aylıq haqq” müqabilində göz yumulması. Jurnallarda tam davamiyyət yazılan, lakin reallıqda bomboş qalan sinif otaqları qəfil yoxlanılmalı, tədrisin bu səviyyəsindəki kütləvi iflasın arxasındakı korrupsiya zənciri qırılmalıdır.
4. ​Bağçalarda qida təminatının zəncirvari təftişi: Tenderlə alınan yüksək keyfiyyətli məhsulların sənədləşməsi ilə uşaqların rasionuna daxil edilən ucuz qidalar arasındakı kəskin fərq, anbar kəsirləri və təchizat zəncirindəki itkilər ifşa edilməlidir.
5. ​”Könüllü” fondlar və qeyri-rəsmi yığımlar: Qadağan edilməsinə rəğmən fərqli adlar altında (təmir, mühafizə, təmizlik) yığılan vəsaitlərin miqyası. Məktəblərin dövlət təminatı olduğu halda, bu “kölgə iqtisadiyyatının” kimlər tərəfindən idarə edildiyi aydınlaşdırılmalıdır.
6. ​Direktor təyinatlarında nepotizm riski: İşə qəbul üzrə seçim mərhələsindən sonra müsahibələrdə qərarların nə dərəcədə subyektiv verildiyi. Yüksək ballı namizədlərin kənarda qalıb, zəiflərin irəli çəkilməsi faktları xüsusi yoxlanılmalıdır.
7. ​Xəyali dərnəklər və əlavə saatlar: Büdcədən pul silmək üçün sənədləşdirilən, lakin reallıqda heç bir şagirdin qatılmadığı şahmat, idman və incəsənət məşğələlərinin qəfil monitorinqi aparılmalıdır.
8. ​Daxili qiymətləndirmə (KSQ/BSQ) saxtakarlığı: Məktəblərin süni reytinq xatirinə şagirdlərin nəticələrini kütləvi şişirtməsi. Reallıqla kağız arasındakı fərq müstəqil test yoxlamaları vasitəsilə sübuta yetirilməlidir.
9. ​Məktəb içi inhisarlaşmış repetitorluq: Təhsil ocaqlarının daxilində vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək şagirdlərin məcburən öz müəlliminin ödənişli hazırlığına yönləndirilməsi mexanizmi qırılmalıdır.
10. ​Sertifikatlaşdırma prosesinin pərdəarxası məqsədləri: Bu imtahanların həqiqətən də inkişafa, yoxsa sadəcə kütləvi ixtisarlara və test bazarına xidmət etdiyi. Sualları tərtib edənlərlə hazırlıq kursları arasındakı maraqlar yoxlanılmalıdır.
11. ​Rəqəmsallaşma büdcələrinin təyinatı: “Virtual Məktəb” və digər elektron portallar üçün xərclənən milyonların müqabilində sistemlərin daimi çökməsi. İT layihələrinin real maya dəyəri və effektivliyi ciddi audit tələb edir.
12. ​İnklüziv təhsil qrantlarının aqibəti: Sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün ayrılan yerli və beynəlxalq büdcələrin hara xərcləndiyi. Əksər binalarda elementar pandusların belə olmaması6 fonunda bu vəsaitlərin izi tapılmalıdır.
13. ​Psixoloji xidmətin reallığı və bullinq: Şagirdlər arasında aqressiya və böhran hallarının artması fonunda məktəb psixoloqlarının fəaliyyətinin yalnız sənəd doldurmaqdan ibarət olması faktı yerindəcə təftiş edilməlidir.
14. ​Şikayətlərin dairəvi ört-basdır mexanizmi: Vətəndaş müraciətlərinin ETN tərəfindən elə şikayət olunan məktəb rəhbərliyinin özünə yönləndirilməsi. Bu absurd şikayət idarəetmə sisteminin cəmiyyətə vurduğu zərər təhlil edilməlidir.
15. ​Olimpiada və müsabiqələrdə elitarizm: Tədbirlərin təşkilində şəffaflığın pozulması, sualların sızdırılması və yalnız lisenziyalı özəl məktəb şagirdlərinin xüsusi qayğı ilə irəli çəkilməsi ehtimalları müstəqil komissiya ilə yoxlanılmalıdır.
16. ​Özəl məktəblərin lisenziya şərtlərinə nəzarət: Milyonlarla manat dövriyyəsi olan özəl müəssisələrin təhlükəsizlik, tədris proqramı və dövlət standartlarına həqiqətən cavab verib-vermədiyi biznes maraqlarından kənar audit olunmalıdır.
17. ​Kurikulum və Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) ziddiyyəti: Məktəb proqramının zəifliyi ucbatından yaranan boşluqlar və şagirdlərin repetitor asılılığına məhkum edilməsi səbəbləri konseptual olaraq araşdırılmalıdır.
18. ​Təsərrüfat xərcləri və qışa hazırlıq: Qazanxanaların təmiri və yanacaq üçün ayrılan limitlərin necə buxarlanması. Məktəblərə ayrılan təmizlik və dəftərxana ləvazimatlarının anbarlardan otaqlara qədərki yolu kəskin nəzarətə götürülməlidir.
19. ​Vakansiyaların gizlədilməsi (MİQ): Müəllimlərin yerdəyişməsi və işə qəbulu zamanı ən yaxşı yerlərin kənar müdaxilələrlə sistemdən gizlədilərək tanış-biliş üçün saxlanılmasına dair cəmiyyətdə yaranmış şübhələr informasiya texnologiyaları səviyyəsində yoxlanılmalıdır.
20. ​Təhsil keyfiyyətinin beynəlxalq göstəricilərlə təzadı: Təhsil idarəedicilərinin daxili “uğur” hesabatları ilə Azərbaycanın PISA, TIMSS kimi beynəlxalq qiymətləndirmələrdəki acınacaqlı mövqeyi arasındakı dərin uçurum əsaslı şəkildə ifşa edilməlidir”.
Ekspert bildirib ki, sistemli problemlər cəzasız qaldıqca təhsilimiz kosmetik islahatların qurbanı olmağa davam edəcək:
“Bu kritik yoxlamalar sadəcə qüsurları tapmaq üçün deyil, gələcək nəsillərin təhsil hüququnu xilas etmək üçün ən kəsərli vasitədir”.